فردوسی و نیاز زمانه

 

اثر ماندگار حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه، در میان آفرینشهای ارزشمند شعر و ادب فارسی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و در طول قرن‌ها منشأ آثار و هنرهای گوناگون در حوزه‌های عمومی و هنری فاخر بوده است. داستان‌های حماسی و پهلوانی و موضوعات متنوع ملی و میهنی شاهنامه، موجب شده تا این کتاب به عنوان سرمایه‌ای زوال ناپذیر در حوزه فرهنگ محسوب شود. شاهنامه‌نگاری و مصور کردن شاهنامه از نخستین سده پس از سرودن آن، به روح هنر نگارگری تبدیل شد. دربارها و شاهان به دو دلیل عمده اقدام به مصور نمودن شاهنامه می‌کردند؛ نخست از آن جهت که به ثبت آثار و ماندگاری دوران خود بپردازند و عظمت بارگاه خود را به تصویر کشند. دلیل دوم فراهم ساختن گنجینه‌ای برای حکومت‌ها بود، چرا که کتاب پس از مصور شدن، به عنوان یک گنج در خزائن و گنجینه‌ها نگهداری می‌شد.بخشی از آنچه در متون ما با عنوان خزائن شاهی نامیده می‌شود، علاوه بر اجناس قیمتی و جواهرآلات، به آثار هنری اشاره دارد و در عصر حاضر این نقش را کتابخانه‌های سلطنتی ایفا می‌کنند. در موزه‌‌های ایران و جهان و مجموعه‌های خصوصی، نسخه‌های متعدد مصور شاهنامه وجود دارد که با بررسی آنها می‌توان وضعیت فرهنگی و هنری هر دوره را باز شناخت. هنرمندان و تصویرسازان نیز به دو دلیل به این مهم دست می‌زدند؛ نخست از آن رو که شاهنامه را شناسنامه ایران می‌دانستند و روایت جان وخرد ایرانی را از آن می‌جستند.

دلیل دوم موضوع شاهنامه بود که با روایت اسطوره‌هایی که با تاریخ و زندگی مردم عجین شده‌اند، چنان قابلیت تصویرگری داشت که هر هنرمند صاحب ذوقی را مشتاق می‌‌ساخت طبع خود را در مصور کردن این اثر بیازماید. براساس پژوهش‌های انجام شده قدیمی‌ترین شاهنامه متعلق به فلورانس در اوایل قرن هفتم است. قدیمی‌ترین شاهنامه مصور نیز مربوط به همان اوایل قرن هفتم هجری یعنی پیش از حمله مغول است که در حال حاضر در مؤسسه شرق‌شناسی شهر بمبئی هند نگهداری می‌شود.             

روزنامه ایران-26 اردیبهشت1395